Erik van den Oord met André Megens en Frank Kemper

Als vaste partner voor het sociale domein maakt Zet elk jaar prestatieafspraken met de provincie Noord-Brabant. Daar speelt al langer de ambitie om meer grip te krijgen op het effect van gepleegde interventies. Voor Zet aanleiding om een eigen instrument te ontwikkelen voor het meten van maatschappelijk rendement. “We werken met gemeenschapsgeld, dat schept verplichtingen”, zegt initiatiefnemer André Megens, operationeel manager bij Zet. “Dat gaat wat ons betreft niet alleen over verantwoording afleggen. Natuurlijk moet je laten zien of er efficiënt gewerkt is en je de afgesproken prestaties hebt geleverd in een project. Maar hebben we ook bijgedragen aan de beoogde maatschappelijke veranderingen? Juist dát willen we inzichtelijk maken. Wat brengen we teweeg in de samenleving? Wat heeft het voor de mensen opgeleverd? Op basis daarvan kun je ook met opdrachtgevers en andere stakeholders bespreken waar het beter kan.”

Waarde creëren

De behoefte om verder te kijken dan SMART-geformuleerde doelstellingen past helemaal in de tijdgeest, stelt Erik van den Oord van Ivanhoe Management. Van den Oord is een expert in nieuwe businessmodellen: “Je ziet het overal in de maatschappij. Het gaat niet meer alleen om geld verdienen, maar om het creëren van maatschappelijke waarde. Een bedrijf als Tony Chocolonely heeft een jaarverslag van  20 pagina’s. Daarvan gaan er twee over de financiën, de rest over hun activiteiten om de wereld mooier en beter te maken.” Ook giganten als Google, Microsoft en Philips hechten daar steeds meer waarde aan. “Voor Zet is maatschappelijk rendement zelfs de corebusiness. Daarom is het zo goed om dat beter inzichtelijk te maken.” 

Een werkbaar model

Van den Oord ontwikkelde de methodiek samen met Zet-onderzoeker Frank Kemper: “Het moest natuurlijk wel een werkbaar model zijn. Dan stuit je al snel op de vraag  hoe grondig je wilt meten en hoeveel tijd  en energie je daar in wilt steken. Er bestaat uitgebreide literatuur over effectmeting en er bestaat al een scala aan meetinstrumenten, vaak complex en arbeidsintensief met dikke rapporten als resultaat. Eén ding was duidelijk: dat wilden we niet. Je moet je ook afvragen of je overal een prijskaartje aan moet willen hangen. Zodat je kunt zeggen:  een euro geïnvesteerd levert een waarde van  €1,25 op. Daar moet je dan wel een groot aantal betwistbare aannames voor doen.” Hij noemt er een paar.

Haken en ogen

Kun je een maatschappelijke verandering wel toeschrijven aan een concreet project? De samenleving is nu eenmaal geen laboratorium waarin je het effect van één variabele kunt meten, terwijl je alle andere factoren onder controle houdt. Alles gaat gewoon door. En Zet werkt meestal vanuit de tweede lijn, in samenwerkingsverbanden. Wie heeft er dan precies wat bijgedragen?  Van den Oord: “Uiteindelijk hebben we gezegd: we verzamelen de cijfers, de feiten en de verhalen. We vragen op een snelle, eenvoudige manier de direct betrokkenen naar de beoogde en gerealiseerde maatschappelijk impact. En dat brengen we samen in één overzichtelijke rapportage, altijd met dezelfde zes vaste elementen.”

Een mooie samenvatting

Kemper licht ze toe aan de hand van het project rond de Dorpsauto in Boerdonk (zie afbeelding hieronder). “Op basis van een startsessie leggen we met de stakeholders vast wat de ambitie is en welke maatschappelijke waarden ze willen realiseren. Kortom: wat is de beoogde impact? Bij 'input' scoren we ieders investering in tijd en middelen en onder 'aanpak' beschrijven we de specifieke rol en bijdrage van Zet aan het project.” Megens lacht: “Het blijft wel óns  instrument.” 'Output', vervolgt Kemper, is het resultaat in cijfers, 'outcome' de mate waarin de directe projectdoelen zijn gerealiseerd en of dat doeltreffend en doelmatig gebeurd is, waar mogelijk ondersteund met reviews. “Als afronding vragen we de stakeholders in hoeverre de beoogde waarden zijn gerealiseerd. Die uiteindelijke impact visualiseren we in een waardenweb. Een mooie samenvatting van het maatschappelijk rendement.”

Diepere laag

De compactheid van de presentatie is meteen de grote kracht, vindt Megens. “Je ziet de belangrijkste gegevens over het project in één oogopslag. Het is een interactief model. Online en in presentaties kun je bijvoorbeeld doorklikken naar bijzonderheden over de gebruikte methodieken of naar een filmverslag of ervaringen van de profijtgroep. Er is dus  ook een diepere laag.” Kemper wil voor alle duidelijkheid even gezegd hebben dat de beoogde impact in dit geval met terugwerkende kracht is vastgelegd. “Om ons model te ontwikkelen en te toetsen hebben we bewust een paar lopende projecten genomen, waarvan de verf amper droog was”, stelt Kemper. “Er moest wel iets te meten zijn.”

Flyer Dorpsauto Boerdonk

Gevoel kun je niet turven

De meting in Boerdonk bewees voor Kemper overtuigend de meerwaarde. “We zaten nu niet alleen met de provincie en de gemeente om tafel, maar ook met passagiers, de vrijwilligers die de mensen vervoeren en de garagehouder die de auto beschikbaar stelt, omdat hij iets terug wil doen voor de gemeenschap waarin hij altijd zijn brood heeft verdiend. Dan merk je echt de betrokkenheid. Je hoort hoe fijn het is  als je naar een ziekenhuis moet voor een spannend onderzoek en de chauffeur even mee naar binnen gaat en je gezelschap houdt. Maar ook dat die vrijwilliger weer blij is met de waardering. Hem levert het ook wat op. De insteek is mobiliteit, maar zo krijg je ook in beeld wat het verder allemaal oplevert. Dat is ook maatschappelijk rendement, maar dat kun je dus niet turven.” 

Motivatie en professionaliteit

Van den Oord vindt het een mooie illustratie van een winstpunt dat we nog niet geraakt hebben: “Doordat je met de opdrachtgever en samenwerkingspartners expliciet uitspreekt welke waarden je samen wilt realiseren, versterk je het gevoel van eigenaarschap bij alle stakeholders en de motivatie om zich daarvoor in te zetten.” De rapportages zijn volgens hem ook bij  uitstek geschikt voor kwaliteitsverbetering. Uiteraard een aspect wat ook Megens aanspreekt, vanuit zijn functie. “Het is natuurlijk niet de bedoeling dat we alleen succesverhalen meten. Elke uitkomst kunnen we gebruiken om onze mensen en organisatie verder te professionaliseren.”

Maatschappelijke waarde

“Evaluatie is overigens geen onderdeel van de methodiek”, zegt Kemper. “Maar de meting vormt wel een prima basis om samen het gesprek te hebben over wat er goed ging en wat er beter zou kunnen. En wat je er van kunt leren voor andere projecten.“ Het format wordt momenteel verder uitgekristalliseerd. Over de basis die er ligt zijn ze alledrie tevreden. Het instrument levert nu al een overzichtelijk beeld, snel  en met beperkte inspanning. Van den Oord ziet er zelfs een nieuw product in waar Zet ook klanten mee kan helpen. Onder andere een lokale Rabobank en een streeknetwerk toonden al belangstelling om er mee aan de slag te gaan. “Ook die willen graag grip krijgen op de maatschappelijke waarde van hun werk. De tijd is er rijp voor.”