Ouderen wonen langer thuis en komen pas in het verpleeghuis als het echt niet meer anders kan. We willen allemaal dat ze hun leven zo prettig mogelijk kunnen voortzetten, met de zorg en aandacht die zij nodig hebben én wensen. Terug naar de menselijke maat! Dit vraagt om een nieuw samenspel tussen zorgprofessionals, vrijwilligers, familie, buren, vrienden, kennissen én cliënten. Maar hoe organiseren en realiseren we dat? Daar gingen ruim 75 deelnemers op 16 november mee aan de slag, tijdens het Zet-symposium “Het nieuwe samenspel in de ouderenzorg”.

"Weg met de misère-eilanden!”

Prof. dr. Hans Marcel Becker, die zichzelf ook wel geluksondernemer noemt, nam ons mee in zijn uitgesproken visie op de zorg. Volgens hem moet de focus niet liggen op genezen en verzorgen van mensen maar moeten we ze juist helpen om naar vermogen een zo gelukkig mogelijk leven te leiden. Hans vindt dat we af moeten van de zogenaamde misère-eilanden waar de meest kwetsbare ouderen samen worden geclusterd. Hij pleit voor het mengen van verschillende groepen ouderen die ook verschillende leuke dingen in hun leven kunnen blijven doen. Hij introduceerde het geluksmodel in de ouderenzorg. De cultuuromslag die dat vereist, baseert Becker op vier kernwaarden: eigen regie (zelf de baas zijn en beslissingen nemen), use it or lose it! (zoveel mogelijk voor jezelf zorgen), inbreng van de ‘extended family’ (de familie hoort er ook bij) en wat hij noemt de ‘ja-cultuur’, een allesomvattende positieve houding waardoor ruimte ontstaat voor creativiteit en innovatie. Hans benadrukt dat we niet krampachtig moeten vasthouden aan regeltjes en bedragen per minuut. Maak de zorg leuker door te volgen wat cliënten zelf willen en creatiever om te gaan met zorgkosten. Dat hoeft echt niet meer te kosten. Integendeel. Volgens hem kunnen de zorgkosten zo zelfs met een kwart worden verlaagd. Bovendien maakt de focus op geluksgerichte zorg niet alleen de zorg voor cliënten beter en leuker, maar ook het werk voor professionals en vrijwilligers. 

Samensmelting formele en informele zorg

Na de masterclass is het podium voor Henk Geene (voormalig zorgmanager, nu adviseur bij Zorgcollectief Wanroij) en Helma Schraven (manager Pantein). Volgens Helma en Henk zit er een enorm gat tussen wat zorgorganisaties kunnen doen en wat mensen die langer thuis wonen nodig hebben. Helma benadrukt: “Door de veranderende zorgvraag kun je het als professional of als instelling niet meer alleen organiseren. Je moet kijken naar de vraag van de burger. In gesprek blijven met elkaar over wat de één en de ander nodig heeft. Niet bang zijn om de stap te zetten en te kijken hoe je samen met burgerinitiatieven, zorgcoöperaties, dorpsraden etc. de menselijke maat in de ouderenzorg kunt terugbrengen.” 

Zorgcollectief Wanroij en zorginstelling Pantein richten samen nieuwe voorzieningen en initiatieven op om lokaal invulling te geven aan de veranderende zorgvraag. Hun stip op de horizon: een samensmelting van de formele en informele zorg. De weg er naartoe: meer te denken in termen van nabijheid, kleinschaligheid, betrokkenheid én kostenbesparing door afschaffing van de regelcultuur. Daarbij is het volgens Henk en Helma belangrijk om je samenwerking zichtbaar te maken en successen te delen. Hierdoor verandert de nee-cultuur geleidelijk in een ja-cultuur. Helma roept zorginstellingen op: ‘Ga op zoek naar een ‘Henk Geene’ in je wijk of dorp. En stel je open om samen met de lokale spelers het nieuwe samenspel vorm te geven.” 

Na het plenaire programma gingen deelnemers in verschillende workshops aan de slag met oplossingen voor het nieuwe samenspel: 

Geluksgerichte woonconcepten;

NIET ALLEEN VOOR DE HAPPY FEW

De kernwaarden uit het geluksmodel van Hans Marcel Becker kwamen ook terug in de workshop van Arno van den Berg (algemeen directeur en initiator Het Andere Wonen) en Anne-Marie Looman (zorgondernemer Het Andere Wonen Schijndel). Zij hanteren een aantal principes rondom gastvrij ondernemen:

  • wonen zoals thuis
  • welzijn staat voorop
  • de professional is dienstbaar aan bewoner(s) en mantelzorger
  • vrijheid door domotica

En dat alles dus in het teken van gastvrijheid. Vanuit deze principes is de franchise-organisatie ‘Het Andere Wonen’ ontwikkeld. Een nieuw, kleinschalig woonconcept, met name voor mensen met een inkomen onder of net boven de sociale huurinkomensgrens. Arno en Anne-Marie benadrukten het belang van proactief handelen. Door de bewoner actief te leren kennen, weet je wat hij of zij nodig heeft en kun je op de juiste manier met de bewoner omgaan. Dat leidt tot tevredenheid, onderstreepte een tachtigjarige met dementie, bewoner van Het Andere Wonen in Schijndel, die ook aanwezig was. Over zijn nieuwe ‘thuis’: “Ik voel me vrij hier en op mijn gemak. Ik ga nooit meer verhuizen”. Zijn dochter, die hem vergezelde, meldt dat er een last van haar schouders is gegleden. “Het is voor ons allebei geweldig. Ik hoef niet meer 24 uur per dag klaar te staan om te zorgen, kan zelfs mijn mobiel een keer thuis laten liggen. Dat geeft enorm veel rust.” 

Thuisgevoel begint bij: “Hoe gaat het met u?”

Hoe creëer je een thuisgevoel in een verpleeghuis? Daarop zijn sociale, psychologische en omgevingsfactoren van invloed, zo vertelde Esther Felix, onderzoeker bij Fontys. Bijvoorbeeld dat de bewoner en zijn familie op momenten dat het hen uitkomt samen gezellig kunnen koken. Of dat bewoners een huisdier mogen hebben als ze daar gelukkig van worden. Ook de uitstraling van het gebouw, het interieur en de buitenruimte leveren een belangrijke bijdrage aan het thuisgevoel van bewoners. Samen met deelnemers stelt Esther vast dat de eerste stap is om cliënten vaker de vraag te stellen “hoe gaat het met u?” Pas door echt met elkaar in dialoog te gaan, kom je erachter hoe je iemand een thuisgevoel kunt geven. 

De mantelzorger als collega en expert

Freke Schoemaker, mantelzorgmakelaar bij Familycare Support, maakte duidelijk hoe je de samenwerking met mantelzorgers kunt versterken. Zij lichtte dit toe aan de hand van het SOFA-model (samenwerken, ondersteunen, faciliteren en afstemmen). Een compact model dat de rollen die mantelzorgers kunnen vervullen inzichtelijk maakt. Zo werk je samen met de mantelzorger als collega, ondersteun je hem als cliënt, faciliteer je hem als naaste en stem je met hem af als expert. De gesprekken daarover moet je volgens haar niet formaliseren, maar vooral tussen de bedrijven door voeren. Door even bij te praten op de gang of in de keuken, kom je erachter wat er speelt. 

Hoe techniek vrijheid, rust en geluk oplevert

Lieky van Beek, programmamanager van Expertisecentrum Gezondheid en Technologie bij Fontys, en Maarten Raggers, innovatieadviseur bij TanteLouise, gingen in op de veranderende rol van de zorgverlener. Naar een meer coachende rol waarbij technologie meer en meer een integraal onderdeel wordt van de zorgverlening. Zo zet TanteLouise naast domotica en GPS ook robotica in om de beste zorg te bieden, waar het ‘thuis’ van de cliënt ook is. Er is al een robot ontwikkeld die herkent wanneer een cliënt hulp nodig heeft van het personeel. Dit levert cliënten aanzienlijk meer flexibiliteit en vrijheid op, waardoor ze zoveel mogelijk actief kunnen blijven deelnemen aan het dagelijkse leven zoals zij dat willen. Hierbij pakt de buurt actief een signaleringsfunctie op. Wanneer een bewoner buiten de weg even kwijt is, springen buurtbewoners, waaronder zelfs kinderen, in om ze terug naar hun huis te begeleiden. Maarten: “De vrijheid die cliënten genieten geeft veel rust in huis. Door het vele bewegen ervaren mensen minder stress. 

Veel collega’s uit de zorg die onze locatie bezoeken, geloven niet dat we met een zelfde populatie werken als zij. Toch is het echt zo.” Het werken met technologie vergt wel een mindswitch bij zorgverleners én mantelzorgers. In plaats van de focus op zorgen moeten we vooral kijken wat de mogelijkheden zijn voor cliënten om zoveel mogelijk te participeren. Dat moet je willen én kunnen. TanteLouise neemt deze aspecten mee bij de selectie van nieuw personeel en in het scholingsprogramma. Goede borging vereist blijvende aandacht vinden alle deelnemers. Het is belangrijk om te blijven communiceren om zo inzicht te krijgen in wat beter kan en hoe de technologie kan worden doorontwikkeld. 

Wat is er nodig voor het nieuwe samenwerken?

De deelnemers vonden het programma optimaal aansluiten bij de tijdgeest, waarin de maatschappelijke discussie over de verpleeghuiszorg volop gaande is. Ter afsluiting vroegen wij alle deelnemers wat we nodig hebben om het nieuwe samenspel in de ouderenzorg te laten slagen. De top 5 van deze inventarisatie:

  1. Regels en bureaucratie doorbreken om de zorg persoonlijker te maken.
  2. Eigen- en organisatiebelang ondergeschikt maken aan het belang van de ouderenzorg.
  3. Open mensen met lef en creativiteit.
  4. Technologie afstemmen op de persoonlijke wensen van cliënten en mantelzorgers.
  5. Een ja-cultuur waarin lokale spelers op basis van vertrouwen snel handelen in het belang van de ouderen.

Zet denkt en werkt natuurlijk graag mee deze en andere voorwaarden te realiseren.

Belangrijkste vereisten voor het nieuwe samenspel

1  Omdenken:
    Durvers en doeners
    aan zet

2  Kantelen zeggenschap:
    Zet burger centraal

3  Lokale samenwerking:
    Samen doen (met
    vertrouwen)

4  Technologie: 
    Vergroot kennis en
    verken kansen

Wat heb je nodig voor het nieuwe samenspel?